Δευτέρα, 3 Ιουνίου 2013

Το γκρίζο του Βερολίνου


Τελευταίο βράδυ στο Βερολίνο. Έχει πλέον νυχτώσει για τα καλά - η ώρα είναι δέκα και μισή. Αυτό το πράγμα με τη μέρα που αυτήν την εποχή ξεκινά από τις πέντε το πρωί και τελειώνει μετά τις δέκα το βράδυ είναι λίγο αντιφατικό. Εμείς στο νότο έχουμε συνδυάσει τη μεγάλη μέρα με το πολύωρο ξεδίπλωμα του καλοκαιριού και της ζέστης. Με την ανάσα που κόβεται από μια πηχτή ατμόσφαιρα, που - πριν ο ήλιος ανέβει καλά-καλά - αρχίζει και διαθλά τα πάντα στο κοίταγμά της. Εδώ έχει κρύο ακόμη κι αυτήν την εποχή. Τις περισσότερες μέρες με χοντρό πανωφόρι και κασκόλ στο λαιμό. Και βροχή, πολλή βροχή για πολλές ώρες. Από την άλλη, οι δικές μας αντοχές στο κρύο του χειμώνα είναι απόλυτα ταυτισμένες με μια μέρα διάρκειας περίπου έντεκα ωρών. Είναι δύσκολη η μέρα, είναι δύσκολη η χειμερινή ζωή των μόλις επτά ωρών. Χωράει άραγε η ζωή σε επτά ώρες; Και τι την κάνεις; Τι προλαβαίνεις; Ίσως γι' αυτό δεν έχουν μπαλκόνια στην πόλη. Δεν θα προλάβαιναν να βγουν. Αλλά και να προλάβαιναν, δεν είμαι σίγουρος ότι θα άντεχαν να σταθούν έξω, έστω και για λίγο, με τόσο κρύο. 

Σήμερα ήταν η μοναδική μέρα με ήλιο. Και άλλαξαν όλα. Ο ουρανός έγινε πάλι γαλανός και τα κτήρια έπαψαν να ξερνάνε το ατέλειωτο γκρίζο. Ένα γκρίζο μολυβί και θολό, που έχει χυθεί πάνω στους δρόμους, στα κτήρια, στις σημαίες, στα δένδρα, στο ποτάμι που διασχίζει την πόλη. Και που - φυσικά - βάφει και τις ζωές των ανθρώπων που κατοικούν εδώ. Τα πρόσωπά τους. Μόνο που σήμερα είχα την αίσθηση πως το φως δεν ταιριάζει σε αυτήν την πόλη. Αναδεικνύονται οι σκληρές και άτεγκτες γραμμές, που κρύβονται και θολώνουν στην υγρή και ομιχλώδη ατμόσφαιρα της βροχής και του κρύου. Ίσως δίκαια όλα είναι φτιαγμένα έτσι γκρίζα. Σήμερα που είδα την πόλη λουσμένη στο φως σκέφτηκα πως ίσως δεν το αντέχει. Μοιάζει σαν να περπατάς διαρκώς σε ένα αχανές υπόγειο με τεράστιους διαδρόμους για λεωφόρους. Τα φώτα είναι ηλεκτρικά και λευκά, όπως ακριβώς συμβαίνει στους υπόγειους σταθμούς του μετρό και στα υπόγεια καταστήματα του Βερολίνου. Μόνο που εδώ το λευκό φως ξεχύνεται από τα βαριά σύννεφα που σκεπάζουν την πρωτεύουσα.

Η πόλη έζησε δύσκολα σε διάφορες φάσεις της πρόσφατης ιστορίας της. Η ευθύνη δυο παγκοσμίων πολέμων πέφτει βαριά επάνω της σαν σκιά και η ενοχική διδασκαλία του Μαρτίνου Λούθηρου δεν την αφήνει να σηκώσει κεφάλι. Οι άνθρωποι εδώ φταίνε, τουλάχιστον έτσι νιώθουν βαθιά μέσα τους. Και φυσικά κανείς δεν αντέχει να φταίει. Και αντιδρά. Με απότομους τρόπους, με λίγη αυθάδεια και αυταρχικότητα, με βλοσυρά βλέμματα. Ίσως και με υπερβολική ευθιξία. Ακόμη και στο δρόμο ή στο λεωφορείο, όταν - κατά λάθος, και αφού έχεις ήδη υποχωρήσει κάνοντας χώρο να περάσει ο άλλος - συγκρούεσαι μαζί του για κλάσματα του δευτερολέπτου. Γυρνάει και σε κοιτάει, έτοιμος να αρπαχτεί για κάτι τόσο ασήμαντο.

Το Βερολίνο αποτέλεσε πειραματόζωο και πεδίο εφαρμογής ενός φρικτού πειράματος ολοκληρωτισμού για σχεδόν τρεις δεκαετίες. Πίσω από τα γυάλινα τείχη οι ηγεμόνες και οι ελεγκτές της ζωής αυτού του ζωντανού εργαστηρίου παρακολουθούσαν με άγρυπνο μάτι - και με καυτές σφαίρες στη θαλάμη όταν χρειαζόταν - τη συμπεριφορά των εγκλείστων. Στόχευσαν την ελευθερία τους και αποκόμισαν τις ζωές τους. Σαν τα προτεταμένα μάτια μιας τεράστιας μύγας, τα υπερυψωμένα παρατηρητήρια σάρωναν τα πάντα. Το τείχος όμως είναι πάντα εδώ. Υπάρχουν ολόκληρα κομμάτια-απομεινάρια-ενθύμια, που εκτείθενται σε διάφορα σημεία της πόλης και οι περαστικοί στέκονται και αναμετριούνται μαζί τους σκεφτόμενοι. Κατά μήκος της γραμμής που διέτρεχε το τείχος σήμερα υπάρχει μια σειρά από διπλές πέτρινες πλάκες, που, ενσωματωμένες σε δρόμους, πεζοδρόμια και λεωφόρους, διασχίζουν την πόλη σαν μια ατέλειωτη ταινία. Αλλά έχει διατηρηθεί και ένα ατόφιο τμήμα του τείχους, ζωγραφισμένο με συνθήματα και γκράφιτι από τους σύγχρονους Ευρωπαίους, που βρήκαν άλλον ένα κενό τοίχο για να εναποθέσουν τους ψυχισμούς τους, χωρίς να δίνουν πολλή σημασία στους άπειρους τοίχους που έχουν υψωθεί και εξακολουθούν να υψώνονται κάθε μέρα στη γηραιά ήπειρο. Ίσως σε κάποιο βαθμό έχει καταντήσει και λίγο φολκλόρ το θέμα και το θέαμα του τείχους - ούτως ή άλλως έτσι ήταν από την αρχή, άσχετα αν στην πορεία εξελίχθηκε σε μια τραγική και φονική πραγματικότητα.

Το θέμα της εξολόθρευσης των Εβραίων είναι κυρίαρχο στην πόλη. Δεν ξέρω αν είναι πάλι οι ενοχές που οδήγησαν τους Βερολινέζους σε μια τόσο εκτεταμένη και επαναλαμβανόμενη συγγνώμη ή είναι μια ακόμη δραστηριότητα του διεθνούς σιωνισμού, αλλά οι νεκροί Εβραίοι του δευτέρου παγκοσμίου πολέμου στοιχειώνουν την πόλη. Από το τεράστιο και εκτρωματικό γκρίζο νεκροταφείο με τα ανόμοια τσιμεντένια μπλοκ στο κέντρο της πόλης μέχρι τις μικρές κίτρινες μεταλλικές πλάκες που βρίσκονται εμφυτευμένες σε πολλά πεζοδρόμια και τοίχους κτηρίων και αναγράφουν ονόματα Εβραίων νεκρών. Παντού θυμάσαι, δεν σου επιτρέπεται να ξεχνάς, αυτό το λαό που πλήρωσε βαρύ τίμημα. Πρόσφατα εκτίθεται και μια σειρά από ασπρόμαυρες φωτογραφίες, κυρίως διάσημων Εβραίων με ένα μικρό βιογραφικό τους, τυλιγμένες γύρω από κυλινδρικούς στύλους στη λεωφόρο Unter den Linden. Νομίζω είναι όσοι κατάφεραν να διαφύγουν από το καθεστώς του εθνικοσοσιαλιστικού κόμματος.

Δεν είδα πολλά χαμόγελα. Είδα ανθρώπους με πρόσωπα μονοκόμματα και κοφτά - πολλές φορές κοφτερά. Ανθρώπους πειθαρχημένους. Πολλή πειθαρχία. Παντού. Στην αρχιτεκτονική, στην κίνηση και στη χειρονομία, στη φωνή που σπάνια υψώνεται σαν αντίδραση αλλά πνίγεται μέσα σε μια θάλασσα μπίρας, που καταναλώνεται άφθονη από όλες τις ηλικίες και όλες τις ώρες της ημέρας. Από το πρωί. Μάτια γλαρωμένα και πρόσωπο κατακόκκινο. Αλλά κινήσεις θετικές και αποφασιστικές. Λες και το ασυνείδητο που διαφαίνεται κάτω από το πέπλο της γκρίζας καθημερινότητας και αποκαλύπτεται ελέω αλκοόλ είναι ακόμη πιο οξύ και άκαμπτο από το συνειδητό. 

Έμεινα με την εντύπωση πως τα μόνα πράγματα που υψώνονται στο Βερολίνο είναι ο πύργος των τηλεπικοινωνιών, κάποια πανύψηλα κτήρια και μερικά μυτερά βέλη εκκλησιών υψηλότατου προτεσταντικού φρονήματος. Μπορεί όμως και να κάνω λάθος.


ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Το Βερολίνο αδιαμφισβήτητα είναι ένα μεγάλο και σημαντικό κέντρο πολλών δραστηριοτήτων - οικονομικών, καλλιτεχνικών, πολιτικών, κοινωνικών. Όσα αναφέρονται στο κείμενο δεν μειώνουν σε τίποτα την αξία και τη σημαντικότητα της πόλης. Απλώς, προσπαθώντας να διαβάζω τα σημεία των καιρών και ανατρέχοντας στην ιστορία, θέλω να είμαι όσο το δυνατόν πιο "αντικειμενικός" γίνεται. Η Γερμανία είναι μια χώρα, ένας λαός, με τα συγκεκριμένα χαρακτηριστικά και ιδιότητες που γνωρίζουμε από την εποχή της άφιξής τους στην ευρωπαϊκή ήπειρο. Σε μεγάλο βαθμό αναλλοίωτα. Ιερά Συμμαχία, Μέτερνιχ, Μπίσμαρκ, Κάιζερ. Φυσικά υπάρχουν και οι εξαιρέσεις - πώς θα μπορούσε άλλωστε να ήταν αλλιώς; Μπρεχτ, Γκέτε, Νίτσε, Χέγκελ, Χαϊντέγκερ, Καντ, Λάιμπνιτς, Ένγκελς, Φρομ, αδελφοί Γκριμ, Έσε, Μαν, Ρίλκε, Λιούμπιτς, Μαρξ, Βέντερς, Μπραμς, Μπαχ, Χέντελ, Αντενάουερ, Μπορ, Κοπέρνικος, Αϊνστάιν και τόσοι άλλοι. Όμως ο Μπετόβεν συνέθετε επικά και πολλές φορές επιθετικά, από τα έργα του Μάλερ απουσίαζε συχνά ο λυρισμός και η μελωδικότητα, ενώ οι Βαλκυρίες του Βάγκνερ επιλέχθηκαν από τους Αμερικανούς ως μουσική υπόκρουση στους βομβαρδισμούς του Βιετνάμ. Σκληρές εκδηλώσεις και εκφράσεις που δύσκολα συναντάς τόσο μαζικά στις ψυχοσυνθέσεις άλλων λαών. Η χώρα βρίσκεται πάλι στην πρώτη γραμμή λόγω της αλματώδους ανάπτυξης και της ανοχής - από φόβο; από ενδοτισμό; από διπλωματία αλά Τσάμπερλεν; από υστεροβουλία αλά Στάλιν; - των υπολοίπων χωρών. Αλλά μήπως και πριν από τους δυο παγκοσμίους πολέμους δεν ήταν πάλι στη θέση της προεξάρχουσας χώρας της Ευρώπης; Μήπως και τότε δεν ήταν η ανεξέλεγκτη και άμετρη οικονομική ανάπτυξή της που οδήγησε στην πολεμική έκρηξη; Πόσες φορές πρέπει να επαναληφθεί η ιστορία για να συνειδητοποιήσουμε ότι δεν πρέπει να επαναλαμβάνεται γιατί ο κόσμος οδηγείται στη δυστυχία και στην καταστροφή; Είναι τουλάχιστον η τρίτη φορά στη σύγχρονη ευρωπαϊκή ιστορία. Το Σεπτέμβριο θα έχουμε πάλι ομοσπονδιακές εκλογές στη Γερμανία και η συμπεριφορά της χώρας προσωρινά έχει αλλάξει. Επενδύει για μια ακόμη φορά προκειμένου να εισπράξει στο μέλλον. 

Δεν υπάρχουν σχόλια: