Δευτέρα, 22 Απριλίου 2013

Bert Jansch - μετά τα 45...


Ο Bert Jansch ήλθε αργά στη ζωή μου. Μετά τα 45. Όταν πια είχα κλείσει, από πολλά χρόνια, το προσωπικό μου κεφάλαιο της μουσικής ενώπιον ακροατηρίου. 

Δεν ξέρω γιατί άργησε τόσο. Ίσως επειδή μάλλον ήταν μια από εκείνες τις μοιραίες συναντήσεις που συμβαίνουν σχεδόν μια φορά στη ζωή μας. Όπως περνά ο καιρός, αυτό τείνω να πιστεύω. Και να πεις πως δεν ήμουν ενήμερος σε μουσικά θέματα, πως δεν ταξίδεψα για να γνωρίσω, να ακούσω, να διαβάσω, να μιλήσω και να ανταλλάξω... Κάθε άλλο. Γύρισα πολύ εδώ κι εκεί για χρόνια. Έμαθα και άκουσα. Κι όμως. Ο Jansch έμενε εκεί, πίσω από την κουρτίνα. Κρυμμένος. Κρυφός κι αόρατος. Σαν να μην ήθελε να μου αποκαλυφθεί. 

Το ξέρω πια καλά, έτσι ήταν. Και είχε δίκιο. Νομίζω πως αν ερχόταν νωρίτερα, δεν θα ήμουν έτοιμος να βουτήξω βαθιά μέσα του. Έπρεπε να ανοίξει πολύ η καρδιά για να τον νιώσω. Και αυτό έγινε όταν πια άρχισα να βγαίνω από τις λάσπες και μια παράξενη κινούμενη άμμο όπου περπάτησα για αμέτρητα χρόνια. Δεν θα καταλάβαινα και πολλά τότε. Ναι, θα με συγκινούσε η ευαισθησία, η λυρικότητα, η εύθραυστη υφή της τέχνης του, η τεχνική του στην αγαπημένη μας κιθάρα, αλλά δεν θα κατάφερνα να αντικρίσω το μέγεθος και το άνοιγμα της ψυχής του.

Όλα εκείνα τα χρόνια γνώρισα, άκουσα και έπαιξα όλους εκείνους που επηρέασε, όλους εκείνους που πήραν τα τραγούδια του και τα ανέβασαν ψηλά. Που τον παραδέχτηκαν δημοσίως και τον αναγνώρισαν ως primus inter pares στην τέχνη τους. Κι όμως, παρά την τόση περιέργεια που με διέκρινε πάντα στη ζωή, το μάτι μου δεν έπεσε ποτέ πάνω στο όνομα του δημιουργού, στο όνομά του.

Έγραφε απενοχοποιημένα και ελεύθερα. Σαν να μην ήταν εκεί. Σαν να μην τα έγραφε ο ίδιος αλλά η ψυχή και η συνείδηση του Κόσμου. Ελεύθερος "σαν πεθαμένος", που έγραψε και ο Καρυωτάκης στο Ελεγεία και Σάτιρες. Δεν ξέρω πώς το κατάφερνε από τόσο νέος. Ήταν μεγάλο το χάρισμα, μεγάλο το ταλέντο. Ήταν ισχυρή και η καταγωγή, η Σκωτία. Πόση έμπνευση χάρισε αυτός ο τόπος στον κόσμο... Πόσοι μύθοι ταξιδεύουν ακόμη πάνω από τις χαμηλές και πάντα νοτισμένες πεδιάδες της. Όλα αυτά ήλθαν και συμπλέχτηκαν αρμονικά μέσα στην ύπαρξη αυτού του ανθρώπου. Και κατέβαινε απαλά στον κόσμο, κάθε φορά για να σχεδιάσει μια καινούργια μονοκοντυλιά. Να κεντήσει ένα εκπληκτικό σχέδιο απαράμιλλης ευαισθησίας και διεισδυτικότητας.

Πολλές φορές αναρωτήθηκα πόση γενναιότητα χρειάζεται να διαθέτει μια ψυχή έτσι ώστε να τολμά, να μπορεί να αποκαλύπτεται με τέτοιον τρόπο στον κόσμο. Αυθόρμητα και χωρίς όρια. Ίσως οι ψυχές που έχουν αυτήν την ορμή δεν μπορούν να κάνουν αλλιώς. Δεν ξέρω. Αλλά, μετά από τόσα χρόνια περιδιάβασης στη ζωή, ακόμη εκπλήσσομαι μαζί τους. Νιώθω σαν να μου αποκαλύπτεται ένας μεγάλος παράδεισος κι εγώ είμαι ένας από τους τυχερούς που βρίσκεται εκεί μπροστά του και, σαν μικρό παιδί, στέκω με το στόμα ορθάνοιχτο για να συνειδητοποιήσω το φαινόμενο. Αλλόκοτες στιγμές μιας άλλης διάστασης, που η τέχνη έχει όλη τη δύναμη να τις εντάσσει στη ζωή και να την κάνει να δονείται βαθιά.

Ο Jansch όρμισε στη ζωή με όλη αυτή τη δύναμη της ψυχής και -το νιώθει κανείς- πέρασε μέσα από σκοτάδια και βούρκους. Βούτηξε βαθιά για να ψαξει να βρει τις στενές διόδους του λαβύρινθου της ανθώπινης ψυχής. Εκεί όπου περιπλανήθηκε σε όλη του τη μουσική ζωή -και πιθανώς και την προσωπική, αφού αυτά τα δυο είναι αλληλένδετα στην πορεία αυτών των ανθρώπων. 

Το μεγαλείο του έγκειται στην προσέγγιση της ανθρώπινης ψυχής και των λεπτότατων διακυμάνσεών της. Στη βαθιά "ανθρωπιά" του, θα τολμούσα να πω. Εκεί που η ψυχή φοβάται, απειλείται, χαίρεται ή ενθουσιάζεται, αυτός περιγράφει με κάθε λεπτή απόχρωση όλη την εικόνα και βυθίζεται σα βροχή μέσα της, μέχρι τις ρίζες. Τη χαϊδεύει, την ηρεμεί ή την αγκαλιάζει και, φεύγοντας, την αφήνει πλουσιότερη. Δεν πρόκειται ούτε για υπερβολές ούτε για μυθεύματα. Εξάλλου, τα είπαν πολλοί στο παρελθόν. Και τα επανέλαβαν πολλές φορές από τότε που έφυγε, πρόπερσι τον Οκτώβριο. 

Πέρασε από τη ζωή και άφησε πίσω έντονα τα σημάδια του.

Μια σταχυολόγηση μερικών διαμαντιών που έγραψε ο Bert Jansch:


Ο Bert Jansch υπήρξε αχώριστος σύντροφός μου στα χρόνια της ψυχανάλυσης. Θεωρώ ότι τα τραγούδια του, με αυτούς τους απόλυτα απενοχοποιητικούς στίχους, με την "ψυχαναλυτική" εμβάθυνση αλλά και τον εκπληκτικό λυρισμό της μελωδίας τους αποτελούσαν κάθε φορά μεγάλο και καθοριστικό καταλύτη στη μετάβαση από τη μια φάση στην άλλη, σε κάθε νέα "εγκυμοσύνη" - όπως μου προέκυπτε κάθε φορά να νιώθω εντελώς ασυνείδητα. Ο Jansch ήταν εκεί, πριν και μετά. Θα τον θυμάμαι πάντα μέσα στα κρύα, στο δαιμονισμένο αέρα, στο χιόνι, στην παγωνιά. Θα τον θυμάμαι στη ζέστη, στο λιοπύρι και στο μουσκεμένο μπλουζάκι που έσταζε από τον ιδρώτα τα καλοκαίρια, πίσω από την εκκλησία. Στα σπασμένα πεζοδρόμια και στους σκονισμένους δρόμους. Στις πευκοβελόνες που γέμιζαν το οδόστρωμα και τα πάρκα. Εκεί που έξι τάφοι στη σειρά στεγάζουν τους έξι εκτελεσθέντες της Δίκης των Έξ και που κάθε φορά στεκόμουν μπροστά στον καθένα χωριστά, προσπαθώντας να αποκωδικοποιήσω την ιστορία. Στη βροχή που έπεφτε συχνά και έβγαζε από το χώμα όλες εκείνες τις πανάρχαιες μυρωδιές της ζωής και του κόσμου. Στο βιαστικό βήμα και στο απότομο στραμπούληγμα του αστραγάλου. Στην "αγωνία της επόμενης στιγμής". Στο κουδούνι που χτυπούσα με το κεφάλι άδειο και κρύο. Στο φερμουάρ που κούμπωνα με το σώμα να τρέμει και να κλείνει τα παράθυρα και τις πόρτες του. Στη βροντή της κάθε επιστροφής και στα ξύπνια όνειρα. Στον ουρανό που είδα κάποια άνοιξη να ξεπροβάλλει μέσα από τα σύννεφα και είπα πως ήθελα να πετάξω ξανά. Να, αυτό ήταν και είναι ο Bert Jansch. Αυτό που κάνω τώρα, αυτή τη στιγμή. Τώρα που το κυρίως κείμενο με τους μεγάλους χαρακτήρες έχει πια ολοκληρωθεί από ώρα, ενώ η πεμπτουσία αυτής της εξομολόγησης κρύβεται εδώ, μετά το τέλος, στα ψιλά γράμματα. Όπως στα συμβόλαια. Συμβόλαιο ζωής μου χάρισε ο Jansch. Ένα ανοιχτό συμβόλαιο ζωής.

1 σχόλιο:

Θεανώ Κυριάκη είπε...

Μου ήρθαν δάκρυα στα μάτια που στάθηκαν για ώρα εκεί, διστακτικά... σ'αυτό το συγκεκριμένο σημείο του ματιού: να κυλήσουν ή να γυρίσουν πίσω για να με βοηθήσουν να καταπιώ τον κόμπο στο λαιμό...
Στο μυαλό μου ήρθε αυτόματα το απόσπασμα από την ΑΣΚΗΤΙΚΗ του Ν. Καζαντάκη:
"ΜΕΣΑ ΜΟΥ ΟΙ ΠΡΟΓΟΝΟΙ ΚΙ ΑΠΟΓΟΝΟΙ ΚΙ ΟΙ ΡΑΤΣΕΣ ΟΛΕΣ, ΚΙ ΟΛΗ Η ΓΗΣ, ΑΚΟΥΜΕ ΜΕ ΤΡΟΜΟ, ΜΕ ΧΑΡΑ, ΤΗΝ ΚΡΑΥΓΗ ΣΟΥ.
ΜΑΚΑΡΙΟΙ ΟΣΟΙ ΑΚΟΥΝ ΚΑΙ ΧΥΝΟΥΝΤΑΙ ΝΑ ΣΕ ΛΥΤΡΩΣΟΥΝ, ΚΥΡΙΕ, ΚΑΙ ΛΕΝ: "ΕΓΩ ΚΑΙ ΣΥ ΜΟΝΑΧΑ ΥΠΑΡΧΟΥΜΕ."
ΜΑΚΑΡΙΟΙ ΟΣΟΙ ΣΕ ΛΥΤΡΩΣΑΝ, ΣΜΙΓΟΥΝ ΜΑΖΙ ΣΟΥ, ΚΥΡΙΕ, ΚΑΙ ΛΕΝ: "ΕΓΩ ΚΑΙ ΣΥ ΕΙΜΑΣΤΕ ΕΝΑ."
ΚΑΙ ΤΡΙΣΜΑΚΑΡΙΟΙ ΟΣΟΙ ΚΡΑΤΟΥΝ, ΚΑΙ ΔΕ ΛΥΓΟΥΝ, ΑΠΑΝΩ ΣΤΟΥΣ ΩΜΟΥΣ ΤΟΥΣ, ΤΟ ΜΕΓΑ, ΕΞΑΙΣΙΟ, ΑΠΟΤΡΟΠΑΙΟ ΜΥΣΤΙΚΟ: ΚΑΙ ΤΟ ΕΝΑ ΤΟΥΤΟ ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΕΙ!"